Literatuurstudie: doorwerking van het Nederlands trans-Atlantisch slavernijverleden

IZI Solutions

28 Sep 2026

Leestijd: 3 minuten

Doorwerking van het Nederlands trans-Atlantisch slavernijverleden

Dit rapport is een literatuurstudie van het Verwey-Jonker Instituut, uitgevoerd in samenwerking met Movisie en het Zwart Manifest. Het doel was om in kaart te brengen hoe het Nederlandse trans-Atlantische koloniale en slavernijverleden volgens wetenschappelijke auteurs en experts doorwerkt in hedendaagse vormen van racisme en discriminatie. De studie baseert zich op bijna 300 wetenschappelijke publi­caties en verschillende documentaires die ook de impact van de doorwerking aan de orde stellen

Historici en sociologen over het verband tussen verleden en heden

Het koloniale verleden van Nederland en de discriminatie die Zwarte mensen en mensen van Kleur in het huidige Nederland ervaren, zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden, zo vertelt de literatuur. Het onderzoek laat zien dat en hoe het Nederlandse koloniale en slavernijverleden doorwerkt in hedendaagse vormen van racisme en discriminatie. Daarbij gaat het om historisch gegroeide denkbeelden, beeldvorming, machtsverhoudingen en normen die voortleven en nog steeds invloed hebben op de huidige samenleving. Historici, sociologen en andere experts schrijven uitgebreid over dat verband. De hiërarchische tegenstelling tussen Wit en Zwart, die Witheid verbond aan beschaving, superioriteit, burgerschap en macht en Zwartheid aan inferioriteit, dierlijkheid, afhankelijkheid en onderdrukking, heeft nog steeds effecten. Deze historische hiërarchie is niet verdwenen en dringt door tot in de haarvaten van de Nederlandse samenleving: instituties, sociale verhoudingen, beeldvorming en alledaagse interacties.

Discriminatie en slavernijverleden: directe en indirecte lijnen

Soms is er volgens de experts een directe lijn te trekken tussen het koloniale en slavernijverleden enerzijds en hedendaagse discriminerende en racistische denkpatronen anderzijds. Bijvoorbeeld in de rechtspositie van burgers van de voormalige koloniën in het Caribisch Gebied, in de vervreemding die mensen en gemeenschappen van Kleur ervaren, in hun zelfbeeld en mentale problemen, en in de intergenerationele overdracht van familienamen en trauma’s. Het verleden blijft generaties lang aanwezig in mentale processen. Ook in stigmatisering via bijvoorbeeld zwarte piet of vooroordelen over de veiligheid in Amsterdam-Zuidoost waar veel Surinaamse Nederlanders wonen, is de connectie direct aan te wijzen. En in de focus van de eurocentrische geschiedschrijving en het geschiedonderwijs in Nederland is het verband ook direct aanwezig: de perspectieven van de mensen van Kleur blijven vaak buiten beeld en de meest gewelddadige gebeurtenissen worden door geschiedschrijvers en docenten weggelaten of gemarginaliseerd. In die gevallen is de impact van het verleden op het heden zonneklaar. Soms is de lijn tussen het verleden en het heden wat indirecter, of verbonden met meerdere factoren en patronen van betekenis, die in een complexe samenloop doorwerken. Dat is bijvoorbeeld het geval in geseksualiseerde mensbeelden van Zwarte mensen of bij dehumanisering en bestialisering. Ook in het patroon van het white savior complex, Wit ongemak en Witte onschuld spelen meerdere factoren en patronen van betekenis een rol. Maar ook als de doorwerking wat ingewikkelder vorm krijgt, blijft de literatuur de verbinding tussen heden en verleden overtuigend toelichten.

Kennissynthese en handreiking voor docenten

Dit rapport is onderdeel van de kennissynthese die het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid in 2024 uitzette. Naast de literatuurstudie verschijnt binnen dit kader ook een handreiking van Nederland Wordt Beter voor docenten: Lespakket Nederlands Slavernijverleden & Racisme.

Het rapport lees je hier: Literatuurstudie Doorwerking Slavernijverleden